Nhẫn đông – Kim ngân: Câu chuyện phía sau tên gọi của một cây thuốc

Trong thế giới dược liệu, tên gọi của một cây thuốc đôi khi chứa đựng nhiều thông tin hơn chúng ta tưởng. Có tên bắt nguồn từ hình dáng, có tên gợi màu sắc của hoa, cũng có tên phản ánh đặc điểm sinh trưởng mà con người quan sát được trong tự nhiên.

Nhẫn đông là một trường hợp khá thú vị. Cùng một loài cây, người ta còn gọi bằng những cái tên như Kim ngân, Kim ngân hoa, mỗi tên lại gợi lên một đặc điểm riêng của cây.

Tìm hiểu những tên gọi ấy không chỉ giúp nhận biết cây thuốc mà còn dẫn chúng ta đến nhiều câu chuyện khác: bộ phận nào được dùng làm thuốc, vì sao hoa phải thu hái ở một thời điểm nhất định, cành và lá có giá trị gì, trong cây chứa những thành phần hóa học nào và những nghiên cứu hiện nay nói gì về tác dụng của dược liệu.

Mỗi tên gọi vì thế không chỉ giúp nhận biết cây, mà còn hé mở một phần câu chuyện về nguồn gốc và giá trị của dược liệu.

1.Vì sao gọi là Nhẫn đông?

Nhẫn đông là tên Hán – Việt của cây Kim ngân, viết là 忍冬. Trong đó, “nhẫn” có nghĩa là chịu đựng, còn “đông” là mùa đông. Tên gọi này bắt nguồn từ đặc điểm cây vẫn giữ được sức sống trong mùa đông, khi nhiều loài thực vật khác bước vào thời kỳ tàn lụi.

Đặc điểm ấy đã được người xưa chú ý từ sớm. Trong các tài liệu cổ về dược liệu, Nhẫn đông được mô tả là loài cây có khả năng trải qua mùa đông mà vẫn giữ được sức sống. Từ quan sát đó, cái tên Nhẫn đông dần trở thành tên gọi quen thuộc của cây.

Ngày nay, dưới góc nhìn thực vật học, Lonicera japonica Thunb. là một loài dây leo thân gỗ, có đặc tính thường xanh hoặc bán thường xanh tùy điều kiện sinh trưởng. Đặc điểm này phần nào giúp giải thích cho tên gọi mà người xưa đã đặt cho cây.

Nhưng người xưa không chỉ quan sát cây vào mùa đông. Khi mùa hoa đến, một đặc điểm khác lại tạo nên một tên gọi rất đẹp.

2.Vì sao lại gọi là Kim ngân?

Hoa Kim ngân có một đặc điểm dễ nhận thấy: khi mới nở thường có màu trắng, sau đó chuyển dần sang màu vàng. Vì vậy, trên cùng một cây có thể đồng thời bắt gặp những bông hoa trắng và hoa vàng.

Trong cách đặt tên của người xưa, màu trắng được liên tưởng đến bạc – “ngân”, còn màu vàng gợi đến vàng – “kim”. Từ đó hình thành tên Kim ngân.

Như vậy, hai tên gọi đã phản ánh hai đặc điểm khác nhau của cùng một loài cây:

Nhẫn đông gợi đến khả năng duy trì sức sống qua mùa đông.

Kim ngân gợi đến sự thay đổi màu sắc của hoa.

Những cái tên tưởng như đơn giản ấy cho thấy cách người xưa quan sát và ghi nhớ cây thuốc bằng những đặc điểm rất gần gũi của tự nhiên.

Nhưng khi bước từ cây thuốc ngoài tự nhiên vào lĩnh vực dược liệu, câu chuyện lại trở nên thú vị hơn. Bởi không phải tất cả các bộ phận của cây Kim ngân đều được gọi là Kim ngân hoa.

3.Một cây – hai vị thuốc

Trong dược liệu học, từ cây Lonicera japonica Thunb.  những bộ phận khác nhau có thể sử dụng để tạo thành hai vị thuốc được phân biệt rõ ràng: Kim ngân hoa và  Kim ngân cuộng.còn gọi là Kim ngân đằng.

Kim ngân hoa chủ yếu là nụ hoa và hoa mới bắt đầu nở.

Trong khi đó, Kim ngân đằng là phần cành và lá của cây.

Việc phân biệt hai vị thuốc này không chỉ dựa vào tên gọi mà trước hết nằm ở phần nguyên liệu được sử dụng. Hoa, cành và lá có quá trình phát triển, thành phần hóa học và đặc điểm dược liệu không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, khi thu hái hoặc sử dụng Kim ngân làm nguyên liệu, cần xác định rõ đúng loài cây và đúng bộ phận dùng.

Điều này cũng lý giải vì sao cùng một cây nhưng trong dược liệu học lại có thể xuất hiện những vị thuốc mang tên khác nhau.

Vậy tại sao nụ hoa Kim ngân lại được lựa chọn để làm Kim ngân hoa, và thời điểm thu hái có ý nghĩa gì đối với chất lượng dược liệu?

4.Vì sao phải chọn đúng thời điểm thu hái?

Đối với Kim ngân hoa, thời điểm thu hái là một yếu tố quan trọng trong quá trình tạo ra dược liệu đạt chất lượng. Người thu hái thường lựa chọn những nụ hoa đã phát triển đầy đủ, chưa nở hoặc vừa hé nở, khi hoa vẫn còn giữ màu trắng đặc trưng.

Sau khi thu hái, hoa được phơi hoặc sấy theo điều kiện thích hợp. Khâu này nhằm đưa nguyên liệu về trạng thái khô, hạn chế tác động của độ ẩm và những biến đổi có thể xảy ra trong quá trình bảo quản.

Sở dĩ cần quan tâm đến giai đoạn phát triển của hoa là bởi thành phần hóa học trong cây không cố định mà thay đổi theo tuổi và trạng thái phát triển của mô thực vật. Ở Kim ngân, một số nhóm chất như phenolic, flavonoid và iridoid có thể biến động theo từng giai đoạn của hoa. Vì vậy, thời điểm thu hái là một trong những yếu tố cần được kiểm soát khi xây dựng quy trình sản xuất và chuẩn hóa dược liệu.

Nói một cách dễ hiểu, nụ Kim ngân ở thời điểm thu hái không chỉ khác hoa đã nở về hình thái mà còn có thể khác về thành phần các chất bên trong. Đây là lý do kinh nghiệm thu hái truyền thống ngày càng có thể được giải thích bằng những nghiên cứu về hóa học dược liệu.

Sau khi được làm khô, Kim ngân hoa thường có màu trắng ngà hoặc vàng nhạt. Nụ hoa có dạng ống, hơi cong, bên ngoài phủ nhiều lông nhỏ. Cùng với các chỉ tiêu hóa học và những yêu cầu kiểm nghiệm khác, các đặc điểm này giúp nhận biết và đánh giá chất lượng nguyên liệu.

5.Trong Kim ngân hoa có gì?

Các nghiên cứu hóa học cho thấy Kim ngân hoa chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học, đáng chú ý gồm acid phenolic, flavonoid, iridoid, saponin và một số thành phần dễ bay hơi.

Trong đó, acid chlorogenic và các dẫn chất acid caffeoylquinic được quan tâm đặc biệt. Acid chlorogenic vừa được nghiên cứu về hoạt tính sinh học, vừa được sử dụng như một chất chỉ dấu quan trọng trong kiểm soát chất lượng Kim ngân hoa.

Bên cạnh đó, các flavonoid và iridoid cũng là những nhóm chất đáng chú ý. Một số hợp chất thuộc các nhóm này được nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa và ảnh hưởng đến các quá trình liên quan đến phản ứng viêm.

Điều đáng lưu ý là tác dụng của một dược liệu không nhất thiết chỉ do một hoạt chất duy nhất tạo nên. Kim ngân hoa là một hệ thống nhiều thành phần, trong đó các chất có thể cùng tham gia tạo nên hoạt tính sinh học của dịch chiết.

Đây cũng là lý do nghiên cứu hiện đại ngày càng quan tâm đến “dấu vân tay hóa học” của dược liệu và mối liên hệ giữa thành phần hóa học với hoạt tính sinh học.

6.Từ thành phần hóa học đến tác dụng

Theo Y học cổ truyền, Kim ngân hoa có vị ngọt, tính hàn, thường được sử dụng với công năng thanh nhiệt, giải độc, tán phong nhiệt, liên quan đến các chứng như mụn nhọt, ung thũng, đau họng và một số tình trạng thuộc phạm vi “nhiệt độc”.

Dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại, Kim ngân hoa được quan tâm với nhiều hoạt tính sinh học, trong đó nổi bật là chống oxy hóa, chống viêm và kháng khuẩn. Một số nghiên cứu thực nghiệm cũng ghi nhận hoạt tính kháng virus đối với một số mô hình.

Các acid phenolic, flavonoid và một số nhóm hợp chất khác được cho là có liên quan đến những hoạt tính này. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm với hiệu quả điều trị trên người.

Một kết quả trên tế bào, một nghiên cứu trên động vật và một thử nghiệm lâm sàng là những cấp độ bằng chứng khác nhau. Vì vậy, nói Kim ngân hoa “có tiềm năng chống viêm, chống oxy hóa hoặc kháng khuẩn” sẽ chính xác hơn việc khẳng định dược liệu này có thể “chữa viêm”, “diệt virus” hay thay thế thuốc điều trị.

Ở điểm này, kinh nghiệm của Y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại có thể bổ sung cho nhau: một bên bắt đầu từ kinh nghiệm sử dụng lâu đời, bên kia tìm kiếm cơ sở hóa học và sinh học để giải thích những tác dụng đã được quan sát.

7.Kim ngân đằng – cành và lá cũng là vị thuốc

Nếu Kim ngân hoa được biết đến bởi những nụ hoa, thì Kim ngân đằng lại là vị thuốc từ cành và lá của cây Nhẫn đông.

Các nghiên cứu cho thấy Kim ngân cuộng cũng chứa những hợp chất thuộc nhóm acid phenolic và acid caffeoylquinic. Một số nghiên cứu tại Việt Nam đã định lượng được acid chlorogenic, acid 3,5-dicaffeoylquinic và acid caffeic trong dược liệu này.

Điều đó cho thấy cành và lá cũng có giá trị nghiên cứu và sử dụng. Tuy nhiên, không nên vì có một số thành phần hóa học tương tự mà kết luận Kim ngân đằng và Kim ngân hoa có giá trị hoặc tác dụng hoàn toàn giống nhau.

Thành phần hóa học của dược liệu có thể phụ thuộc vào bộ phận cây, tuổi nguyên liệu, điều kiện sinh trưởng, thời điểm thu hái và phương pháp chế biến.

Vì vậy, hoa và cành lá tuy cùng thuộc một cây nhưng vẫn là hai nguyên liệu dược liệu khác nhau.

8.Từ vị thuốc đến sản phẩm hiện đại

Ngày nay, Kim ngân không chỉ xuất hiện dưới dạng dược liệu khô trong các bài thuốc. Kim ngân hoa còn được sử dụng để pha trà, làm nguyên liệu cho các dạng cao, dịch chiết và một số sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu.

Việc chuyển dược liệu thành trà hoặc sản phẩm chiết xuất giúp sử dụng thuận tiện hơn, đồng thời mở ra hướng phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ trà dược liệu, thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khỏe là những loại sản phẩm khác nhau.

Không thể lấy toàn bộ công dụng truyền thống của Kim ngân hoa để mặc nhiên gán cho mọi sản phẩm có chứa Kim ngân. Công dụng của sản phẩm phải dựa trên thành phần, dạng sản phẩm và nội dung được phép công bố.

Để phát triển Kim ngân thành nguyên liệu có giá trị, vấn đề quan trọng vẫn là chất lượng dược liệu: đúng loài, đúng bộ phận dùng, thu hái đúng thời điểm, sơ chế và bảo quản phù hợp. Việc xây dựng vùng trồng và quy trình sản xuất theo hướng GACP-WHO cũng là một hướng đi nhằm nâng cao chất lượng và tính ổn định của nguồn nguyên liệu.

9.Hiểu đúng về Kim ngân để dùng đúng

Kim ngân là dược liệu quen thuộc, nhưng chính sự quen thuộc đôi khi khiến người dùng dễ chủ quan.

Trước hết, cần phân biệt Kim ngân hoa với Kim ngân đằng. Đây là hai vị thuốc lấy từ những bộ phận khác nhau của cùng một loài cây.

Tương tự, Kim ngân hoa khô, trà Kim ngân và sản phẩm có chứa chiết xuất Kim ngân cũng không phải là một. Mỗi loại có thành phần, quy trình chế biến và mục đích sử dụng khác nhau.

Với sản phẩm thương mại, người tiêu dùng nên đọc kỹ thành phần, hướng dẫn sử dụng và công dụng được công bố trên nhãn. Đồng thời, không nên lấy những kết quả nghiên cứu trên tế bào hoặc động vật để tự suy ra hiệu quả điều trị bệnh ở người.

Sử dụng dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, đúng loài, đúng bộ phận dùng và được bảo quản phù hợp vẫn là nguyên tắc quan trọng.

10.Từ một cái tên đến câu chuyện về cây thuốc

Có lẽ điều thú vị nhất của cây Kim ngân không nằm ở việc nó có bao nhiêu tên gọi, mà ở chỗ mỗi cái tên lại lưu giữ một cách con người quan sát thiên nhiên.

Nhẫn đông kể về một loài cây vẫn duy trì sức sống khi mùa đông đến.

Kim ngân gợi lên hình ảnh những bông hoa trắng rồi chuyển vàng.

Kim ngân hoa gọi tên những nụ hoa được lựa chọn làm vị thuốc.

Còn Kim ngân đằng nhắc chúng ta rằng cành và lá của cây cũng có thể trở thành một vị thuốc riêng.

Từ những quan sát giản dị ấy, con người từng bước tích lũy kinh nghiệm sử dụng cây thuốc. Ngày nay, khoa học hiện đại tiếp tục đi sâu tìm hiểu thành phần hóa học, cơ chế tác dụng, tiêu chuẩn hóa dược liệu và phát triển những sản phẩm mới từ nguồn nguyên liệu truyền thống.

Nhưng dù đi xa đến đâu, câu chuyện vẫn có thể bắt đầu từ một điều rất nhỏ: một cái tên. Đôi khi, chỉ cần hỏi “Vì sao cây này lại có tên như vậy?”, chúng ta đã mở được cánh cửa bước vào thế giới của dược liệu – Mỗi một cái tên đôi khi chứa đựng cả câu chuyện về cây thuốc – từ những quan sát của người xưa đến những giá trị mà khoa học ngày nay đang tiếp tục làm sáng tỏ./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung