“Sâm đất” bổ dương hay một bài học về sự thật của dược liệu?

Từ một câu chuyện về sức khỏe

Ở đời, ai cũng mong mình có sức khỏe tốt để sống vui vẻ, làm việc và chăm lo cho gia đình. Người xưa có câu “Sức khỏe quý hơn vàng”. Càng trải nghiệm nhiều, tôi càng thấy câu nói ấy thật có lý.

Vì quý sức khỏe nên mỗi người lại có cách chăm sóc khác nhau. Phụ nữ thường quan tâm đến ăn uống, vóc dáng và sắc đẹp; còn cánh đàn ông, ngoài chuyện làm việc, kiếm tiền nuôi gia đình, nhiều người cũng rất quan tâm đến “phong độ” của mình.

Bởi vậy, những sản phẩm được truyền tai là bổ thận, tráng dương, tăng cường sinh lực luôn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với các quý ông. Từ nhân sâm, kỷ tử, dâm dương hoắc cho đến đủ loại dược liệu được gọi bằng những cái tên rất kêu như “sâm đất”, “sâm rừng”…

Nhắc đến chuyện này, tôi lại nhớ những năm còn công tác ở vùng núi Trà My, Quảng Nam và một câu chuyện khá thú vị về một loại củ được người dân địa phương gọi là “sâm đất”.

1.Những gánh hàng bên đường lên Trà My

Ngày ấy, muốn từ Quốc lộ 1 lên Trà My phải đi qua những cung đường miền núi quanh co. Càng đi sâu, cảnh vật càng thay đổi. Núi rừng Trường Sơn hiện ra hùng vĩ, những con sông như sông Tranh, sông Tiên len lỏi giữa núi rừng, tạo nên một vùng đất vừa hoang sơ vừa giàu tiềm năng.

Ngày nay, Trà My và các vùng lân cận đã được biết đến nhiều hơn với những sản phẩm dược liệu quý như Sâm Ngọc Linh, quế Trà My, Giảo cổ lam và nhiều sản vật đặc trưng khác. Những phiên chợ, hội chợ nông sản và các hoạt động quảng bá sản vật địa phương cũng thu hút ngày càng nhiều du khách.

Nhưng điều tôi nhớ nhất lại không phải là những sản phẩm nổi tiếng ấy.

Đó là những gian hàng nhỏ dọc hai bên đường.

Người dân bày bán đủ thứ sản vật của núi rừng: rau rừng, ốc đá, trái cây vườn nhà và nhiều loại củ, rễ mà người miền núi khai thác được.

Trong số đó, có một loại khiến tôi đặc biệt chú ý.

Đó là những chùm rễ củ màu nâu, Mỗi củ to chừng ngón tay cái, nhiều củ mọc tập trung thành một chùm vài chục củ. Nhìn qua, đó là những bộ rễ khá lạ mắt

Tôi hỏi người bán:

– Củ gì vậy?

Họ trả lời rất tự nhiên:

– Sâm đất!

Rồi người bán bắt đầu giới thiệu đủ công dụng: nào là bổ thận, tráng dương, kiện toàn sức khỏe, giúp “chuyện vợ chồng” sung mãn hơn…

Nghe quảng cáo hấp dẫn như vậy, nhiều người đi đường ghé lại mua vài ký. Giá cũng không quá đắt, chỉ vài trăm nghìn đồng một ký. Người mua có thể đem về phơi khô hoặc ngâm rượu.

Tôi đứng nghe mà thấy khá thú vị.

Tôi nghe xong thì… bán tín bán nghi.

Không phải vì những lời quảng cáo ấy quá hấp dẫn, mà bởi cái tên “sâm đất” khiến tôi tò mò.

Lúc đó, tôi đã có chuyên môn về Dược liệu. Tôi biết trong tự nhiên có rất nhiều loại rễ củ được người dân sử dụng theo kinh nghiệm, nhưng không phải cứ có rễ củ nằm dưới đất là có thể gọi là “sâm”, càng không thể chỉ dựa vào lời truyền miệng để xác định công dụng.

Tôi chụp ảnh lại mẫu dược liệu, nhặt vài củ bị rơi lại bên ngoài, mang về tìm hiểu.

2.Một lần nữa, cuốn sách của Đỗ Tất Lợi giúp tôi gọi đúng tên

Và một lần nữa, tôi tìm đến cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của cố GS.TS. Đỗ Tất Lợi.

Sau khi đối chiếu hình thái và thông tin trong tài liệu, tôi nhận ra thứ mà người dân gọi là “sâm đất” thực ra không phải là một loại sâm như cách quảng cáo.

Sau khi tra cứu, tôi nhận ra loại củ mà người dân gọi là “sâm đất” thực ra là Bách bộ, tên khoa học Stemona tuberosa Lour., thuộc họ Bách bộ (Stemonaceae). Trong dân gian, cây còn có những tên gọi khác như dây ba mươi, dây đẹt ác và một số tên địa phương.

Đặc điểm bộ rễ cũng khá phù hợp với những gì tôi đã nhìn thấy. Bách bộ là cây thân cỏ leo; dưới đất hình thành một chùm rễ củ mập, thường có khoảng 10–30 củ, có khi nhiều hơn.

Vậy là cái tên “sâm đất” mà người bán dùng để gọi loại củ này thực chất chỉ là một tên gọi dân gian trong quá trình buôn bán, chứ không phải tên dược liệu chính thức.

Điều quan trọng hơn nằm ở công dụng.

3. Bách bộ thực sự dùng để làm gì?

Theo những tài liệu dược liệu mà tôi tra cứu, Bách bộ là một dược liệu quen thuộc thuộc nhóm thuốc trị ho.

Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là rễ củ, được thu hái vào mùa thu hoặc mùa đông, sau đó rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.

Theo y học cổ truyền, Bách bộ có vị ngọt, hơi đắng, tính hơi ấm; thường được sử dụng trong các bài thuốc trị ho lâu ngày.

Tài liệu về Bách bộ cũng ghi nhận một số công dụng khác như trị giun sán và diệt một số loại côn trùng. Thành phần hóa học của rễ củ có chứa các alkaloid đặc trưng như stemonin, tuberstemonin, stemonidin…

Điều tôi quan tâm nhất khi ấy là: những công dụng mà người bán giới thiệu có thực sự phù hợp với tài liệu chuyên môn hay không?

Qua những tài liệu tôi có trong tay, tôi không tìm thấy cơ sở tương ứng cho lời quảng cáo “bổ thận, tráng dương” mà người bán giới thiệu.

Vậy là một chùm củ được quảng cáo là “sâm đất bổ dương” lại trở về đúng với tên gọi của nó: Bách bộ – một dược liệu chủ yếu được biết đến với công dụng trị ho.

4. Một cái tên có thể làm người mua hiểu sai

Câu chuyện ấy khiến tôi suy nghĩ khá nhiều.

Trong đời sống, người dân thường đặt tên cho cây cỏ dựa vào hình dáng, nơi mọc hoặc kinh nghiệm sử dụng. Những tên gọi dân gian ấy rất phong phú và có giá trị văn hóa. Nhưng khi bước sang lĩnh vực Dược liệu, tên gọi dân gian không thể thay thế cho việc định danh chính xác.

Đặc biệt, một cái tên như “sâm” rất dễ tạo cho người mua cảm giác rằng đó là một loại dược liệu quý, có nhiều tác dụng bồi bổ.

Nhưng không phải cứ mang tên “sâm” thì đều là sâm, và càng không phải cứ được quảng cáo là “bổ” thì thực sự có tác dụng như vậy.

Người bán hàng có mục đích của họ: bán được sản phẩm và có lợi nhuận. Họ có thể dựa vào kinh nghiệm, vào lời truyền miệng hoặc những gì người trước nói lại. Chúng ta không nên vội trách họ vì không có kiến thức chuyên môn đầy đủ.

Nhưng với người làm nghề Dược, câu chuyện lại hoàn toàn khác.

5. Bài học tôi thường kể cho sinh viên

Sau này, trong giờ học Dược liệu,  tôi thường kể lại câu chuyện “sâm đất” ở Trà My.

Tôi không kể để các em nhớ thêm một cái tên cây thuốc.

Tôi muốn các em nhớ một nguyên tắc quan trọng hơn:

Gặp một dược liệu lạ, đừng vội tin vào lời giới thiệu. Hãy tìm cách xác định nó thực sự là gì.

Có thể bắt đầu từ hình thái thực vật, tên khoa học, bộ phận dùng làm thuốc, tài liệu chuyên môn và những bằng chứng nghiên cứu có liên quan.

Nếu một người bán hàng nói rằng một loại củ có tác dụng rất đặc biệt, chúng ta càng cần đặt câu hỏi:

Thông tin đó lấy từ đâu? Có trong tài liệu dược liệu không? Có được nghiên cứu hay kiểm chứng không?

Đó không phải là sự đa nghi.

Đó là sự thận trọng cần có của người làm nghề Dược.

Bởi khi chưa xác định được chính xác một dược liệu mà đã vội khẳng định công dụng, chúng ta không chỉ có nguy cơ làm người khác mất tiền, mà còn có thể khiến họ sử dụng sản phẩm sai mục đích.

6. Một bài học nhỏ từ một chùm rễ bên đường

Nhìn lại câu chuyện ấy, tôi thấy đôi khi những bài học về nghề Dược không đến từ những bài giảng được chuẩn bị sẵn.

Nó có thể bắt đầu từ một gian hàng nhỏ bên đường, một chùm rễ củ và một lời quảng cáo rất hấp dẫn.

Nếu chỉ nghe người bán, có lẽ tôi cũng sẽ nghĩ đó là một loại “sâm” có tác dụng bổ dương. Nhưng kiến thức nghề nghiệp nhắc tôi rằng không được dừng lại ở lời truyền miệng.

Phải tra cứu. Phải đối chiếu. Phải gọi đúng tên. Và quan trọng nhất, phải nói đúng công dụng trong phạm vi những gì mình biết và có cơ sở.

Đó cũng là điều tôi muốn nhắn gửi đến sinh viên Dược:

Học Dược liệu không chỉ là học thuộc tên cây và công dụng. Quan trọng hơn là biết kiểm chứng thông tin, phân biệt kiến thức chuyên môn với lời quảng cáo và có trách nhiệm với những điều mình tư vấn cho người khác.

Bởi một dược liệu dù quý đến đâu, nếu nhận diện sai, hiểu sai hoặc sử dụng sai, giá trị của nó cũng có thể trở thành vô nghĩa.

Và câu chuyện về chùm “sâm đất” năm nào ở Trà My vẫn nhắc tôi một điều rất đơn giản: Trong nghề Dược, trước khi nói một cây thuốc có tác dụng gì, hãy chắc chắn rằng mình đã biết nó thực sự là cây gì./.

DsCK. Nguyễn Quốc Trung