Kỳ 5: Vì sao con người tin vào lời nguyền? Từ nỗi sợ vô hình đến những giải thích của khoa học
Trong lịch sử nhân loại, hầu như nền văn hóa nào cũng tồn tại những câu chuyện về lời nguyền. Người Ai Cập cổ đại từng tin vào lời nguyền của các vị Pharaoh. Ở châu Âu, nhiều gia tộc truyền tai nhau những lời nguyền kéo dài qua nhiều thế hệ. Tại Việt Nam, không ít người vẫn kể về những khu đất bị “yểm”, những dòng họ bị “trù”, hay những người gặp tai họa liên tiếp sau khi xúc phạm thần linh. Điều đáng chú ý là nhiều người thực sự tin rằng lời nguyền có sức mạnh gây bệnh tật, tai nạn hoặc thậm chí dẫn đến cái chết.
- Khi nỗi sợ trở thành “sức mạnh”
Các nhà tâm lý học cho rằng niềm tin vào lời nguyền xuất phát từ một đặc điểm rất tự nhiên của não bộ: xu hướng tìm kiếm nguyên nhân cho mọi sự việc xảy ra.
Khi một người gặp liên tiếp nhiều điều không may, họ thường muốn tìm một lời giải thích. Nếu không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng, bộ não dễ gán những sự kiện đó cho các yếu tố siêu nhiên như vận hạn, ma quỷ hoặc lời nguyền.
Đây là cơ chế từng giúp tổ tiên loài người sinh tồn. Thà cảnh giác quá mức còn hơn bỏ sót một mối nguy hiểm thực sự. Tuy nhiên trong xã hội hiện đại, cơ chế này đôi khi khiến con người nhìn thấy những mối liên hệ không hề tồn tại.
- Hiệu ứng “Nocebo” – Khi niềm tin tiêu cực gây ra bệnh thật
Trong y học có một hiện tượng được gọi là “Nocebo”.
Nếu hiệu ứng placebo (giả dược) khiến người bệnh cảm thấy khỏe hơn vì tin rằng mình đang được điều trị, thì nocebo lại xảy ra theo chiều ngược lại: người ta có thể xuất hiện triệu chứng bệnh chỉ vì tin rằng mình sẽ bị bệnh.
Nhiều nghiên cứu cho thấy những người được thông báo rằng họ đã tiếp xúc với chất độc, dù thực tế không hề có chất độc nào, vẫn có thể xuất hiện các biểu hiện như đau đầu, buồn nôn, tim đập nhanh, mất ngủ hoặc tăng huyết áp.
Khi một người tin rằng mình đã bị “yểm”, bị “trù” hoặc bị dính lời nguyền, nỗi sợ hãi kéo dài có thể kích hoạt phản ứng stress liên tục trong cơ thể.
Hormone cortisol và adrenaline tăng cao làm xuất hiện hàng loạt triệu chứng như:
- Mất ngủ.
- Hồi hộp, lo âu.
- Chán ăn.
- Suy nhược cơ thể.
- Rối loạn tiêu hóa.
- Tăng huyết áp.
Những triệu chứng này hoàn toàn có thật dù nguyên nhân ban đầu chỉ là một niềm tin.
- Những trường hợp “chết vì lời nguyền”
Một số nhà nhân học từng ghi nhận hiện tượng được gọi là “Voodoo Death” (cái chết do phù phép).
Ở một số bộ lạc nguyên thủy, khi một người bị pháp sư tuyên bố rằng họ sẽ chết vì lời nguyền, nạn nhân có thể suy sụp rất nhanh. Họ bỏ ăn, mất ngủ, hoảng loạn kéo dài và cuối cùng tử vong.
Ngày nay, nhiều nhà khoa học cho rằng nguyên nhân không phải do sức mạnh siêu nhiên mà do phản ứng stress cực độ khiến cơ thể rơi vào trạng thái suy kiệt.
Nói cách khác, nỗi sợ hãi đã trở thành “kẻ sát nhân vô hình”.
- Vì sao lời nguyền thường có vẻ linh nghiệm?
Một yếu tố quan trọng là hiện tượng “thiên kiến xác nhận”.
Con người có xu hướng ghi nhớ những sự kiện phù hợp với niềm tin của mình và bỏ qua những sự kiện ngược lại.
Ví dụ, nếu ai đó tin rằng một ngôi nhà bị nguyền rủa, họ sẽ nhớ rất rõ những lần xảy ra tai nạn hoặc bệnh tật trong ngôi nhà đó. Ngược lại, những khoảng thời gian dài không có chuyện gì bất thường thường bị lãng quên.
Theo thời gian, các câu chuyện được kể lại, thêm thắt chi tiết và dần trở thành một “bằng chứng” cho sự tồn tại của lời nguyền.
- Góc nhìn của y học hiện đại
Y học hiện đại chưa tìm thấy bằng chứng khoa học nào chứng minh sự tồn tại của lời nguyền có khả năng tác động trực tiếp lên cơ thể con người bằng năng lực siêu nhiên.
Tuy nhiên, y học lại công nhận rằng niềm tin, cảm xúc và tâm trạng có thể ảnh hưởng rất mạnh đến sức khỏe.
Một lời nguyền không làm cơ thể mắc bệnh theo cách thần bí, nhưng nỗi sợ hãi kéo dài do tin vào lời nguyền có thể khiến con người thực sự suy giảm sức khỏe.
Điều này cho thấy đôi khi sức mạnh đáng sợ nhất không nằm ở lời nguyền, mà nằm ở chính bộ não của chúng ta.
Kết luận
Từ góc nhìn khoa học, chưa có bằng chứng xác thực cho thấy lời nguyền sở hữu sức mạnh siêu nhiên. Tuy nhiên, niềm tin vào lời nguyền lại có thể tạo ra những ảnh hưởng rất thật thông qua các cơ chế tâm lý và sinh lý của cơ thể.
Có lẽ vì vậy mà qua hàng nghìn năm lịch sử, những câu chuyện về lời nguyền vẫn luôn tồn tại. Chúng không phản ánh sức mạnh của thế lực huyền bí, mà phản ánh sức mạnh đặc biệt của niềm tin, nỗi sợ và trí tưởng tượng trong tâm trí con người./.
DsCKI. Nguyễn Quốc Trung
