Trước khi có điện thoại, email hay tin nhắn, con người từng phải tìm nhiều cách để đưa một mẩu tin vượt qua những khoảng cách mà người đưa thư không dễ đi qua. Trong số những “người đưa tin” đặc biệt ấy có chim bồ câu. Điều thú vị là bồ câu không được dạy để bay đến một địa chỉ bất kỳ; nó được huấn luyện để tìm đường trở về nơi mình đã xem là nhà. Từ những cánh thư thời chiến, bồ câu dần trở thành biểu tượng của hòa bình, rồi lại xuất hiện trong gian bếp như một món ăn giàu dinh dưỡng, được dùng trong nhiều truyền thống dưỡng sinh phương Đông.

Bồ câu – từ chim đưa thư, biểu tượng hòa bình đến vị thuốc trong gian bếp

1. Khi một mẩu thư được buộc vào chân chim

Ngày nay, chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, một dòng tin nhắn có thể đi từ Việt Nam sang bên kia bán cầu gần như tức thì. Nhưng trong phần lớn lịch sử nhân loại, truyền tin là một vấn đề không hề đơn giản.

Con người từng dùng người chạy bộ, ngựa, thuyền, tín hiệu khói, lửa, trống, cờ… rồi đến thư tín. Trong những hoàn cảnh đặc biệt, một phương tiện tưởng như rất mong manh lại tỏ ra hiệu quả: chim bồ câu đưa thư.

Thực ra, loại chim được sử dụng phổ biến là bồ câu nhà có khả năng định hướng trở về, thường được gọi là homing pigeon. Chúng được tuyển chọn và huấn luyện qua nhiều thế hệ để có khả năng trở về chuồng nuôi sau khi được đưa đi xa. Thư được cuộn nhỏ, đặt vào một ống hoặc vật chứa nhẹ rồi gắn vào chân chim. Khi được thả, chim bay trở lại “nhà” của mình, mang theo thông tin.

Điểm quan trọng nằm ở đây: bồ câu không phải là một chiếc “GPS có cánh” được dạy địa chỉ.

Nếu chuồng chim ở A và người cần gửi tin đang ở B, người ta phải mang những con chim của chuồng A đến B trước. Khi cần gửi thư từ B về A, chỉ việc buộc thư vào chân và thả chim. Nó sẽ tìm đường về A.

Chính vì vậy, muốn truyền tin theo cả hai chiều thì phải có những đàn chim được nuôi ở các địa điểm khác nhau. Cách vận hành ấy nghe có vẻ đơn giản nhưng đòi hỏi cả một hệ thống nuôi dưỡng, tuyển chọn và huấn luyện.

Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, bồ câu đưa thư từng giữ vai trò quan trọng trong liên lạc quân sự, nhất là khi dây điện thoại có thể bị phá hủy hoặc người đưa tin khó vượt qua chiến trường. Thư viện Quốc hội Mỹ ghi nhận bồ câu đã được sử dụng để chuyển thông tin giữa các đơn vị quân sự trong cả hai cuộc thế chiến.

Có những con chim trở thành một phần của lịch sử. Nổi tiếng nhất có lẽ là Cher Ami, một bồ câu phục vụ Quân đoàn Tín hiệu Mỹ trong Thế chiến thứ nhất. Năm 1918, nó đã mang về một thông điệp quan trọng từ một đơn vị Mỹ bị bao vây ở rừng Argonne, dù bị thương nặng. Câu chuyện về Cher Ami sau đó trở thành một biểu tượng trong lịch sử quân sự Mỹ.

Nhưng câu hỏi thú vị hơn vẫn còn đó:

Tại sao con chim lại biết đường về?

2. Không có bản đồ, không có la bàn, nhưng có một “hệ thống định vị” đặc biệt

Khả năng định hướng của bồ câu đã khiến các nhà khoa học nghiên cứu trong nhiều thập niên.

Một thời gian dài, người ta cho rằng bồ câu chỉ cần ghi nhớ cảnh vật trên đường bay. Nhưng các thí nghiệm cho thấy câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Khi được đưa đến một địa điểm xa lạ, bồ câu vẫn có thể định hướng về nhà dù chưa từng bay qua nơi đó.

Các nghiên cứu cho thấy chim có thể sử dụng nhiều nguồn thông tin khác nhau: vị trí Mặt Trời, từ trường Trái Đất, mùi trong không khí, đặc điểm địa hình và các dấu hiệu thị giác. Không có một “chiếc la bàn duy nhất” giải thích được toàn bộ khả năng này.

Có thể hình dung đơn giản rằng bồ câu thực hiện hai nhiệm vụ: trước hết xác định mình đang ở đâu và hướng về nhà là hướng nào, sau đó duy trì hướng bay thích hợp.

Mặt Trời có thể đóng vai trò như một chiếc la bàn sinh học. Khi điều kiện ánh sáng không thuận lợi, các tín hiệu từ trường cũng có thể tham gia vào quá trình định hướng. Mùi của môi trường và những dấu hiệu quen thuộc cũng được cho là góp phần tạo nên “bản đồ” mà chim sử dụng.

Đáng chú ý, một nghiên cứu công bố trên Science năm 2026 tiếp tục cung cấp bằng chứng mới liên quan đến khả năng cảm nhận từ trường của bồ câu. Các nhà nghiên cứu phát hiện những đại thực bào siêu thuận từ ở gan có thể tham gia vào khả năng định hướng theo từ trường trong điều kiện nhiều mây. Đây là một mảnh ghép mới trong câu chuyện mà khoa học vẫn đang tiếp tục giải mã.

Vì thế, câu nói “bồ câu biết đường về” tưởng đơn giản nhưng phía sau nó là cả một hệ thống sinh học rất tinh vi.

3. Từ chim đưa thư đến biểu tượng hòa bình

Có một nghịch lý khá thú vị trong lịch sử của bồ câu.

Nó từng được sử dụng rất nhiều trong chiến tranh, nhưng hình ảnh quen thuộc nhất của nó ngày nay lại là chim bồ câu hòa bình.

Trong nghệ thuật và văn hóa phương Tây, hình ảnh chim bồ câu trắng ngậm cành ô liu đã trở thành biểu tượng của hòa bình và hòa giải. Các tác phẩm nghệ thuật từ nhiều thế kỷ trước đã sử dụng hình ảnh chim bồ câu cùng cành ô liu để diễn đạt ý nghĩa này. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan của Mỹ cũng lưu giữ nhiều tác phẩm thể hiện hình tượng chim bồ câu và cành ô liu như biểu tượng của hòa bình, hòa giải.

Có lẽ chính hình ảnh ấy khiến bồ câu bước ra khỏi vai trò của một loài chim nuôi và trở thành một biểu tượng văn hóa.

Một loài chim từng mang theo những mệnh lệnh giữa chiến trường, cuối cùng lại được con người chọn làm hình ảnh cho khát vọng chấm dứt chiến tranh.

Chim bồ câu biểu tượng hòa bình

4. Một con chim khác với “chim đưa thư” trong gian bếp

Nếu câu chuyện dừng lại ở đây, bồ câu đã đủ thú vị. Nhưng với người làm trong lĩnh vực Dược, điều đáng chú ý hơn là con chim này còn có một đời sống khác: bồ câu là thực phẩm và từ lâu đã xuất hiện trong các truyền thống thực dưỡng, dưỡng sinh của phương Đông.

Ở nhiều nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, chim bồ câu non được sử dụng làm thực phẩm. Những món như bồ câu hầm, bồ câu quay hay các món canh bồi bổ khá quen thuộc trong văn hóa ẩm thực.

Điều này không chỉ xuất phát từ quan niệm truyền thống. Về mặt dinh dưỡng, thịt bồ câu thực sự là nguồn protein động vật đáng chú ý.

Một nghiên cứu trên nhiều giống bồ câu nuôi ở Trung Quốc cho thấy thịt bồ câu có hàm lượng protein cao, tỷ lệ acid amin thiết yếu tương đối tốt và chứa nhiều hợp chất liên quan đến giá trị dinh dưỡng, hương vị của thịt. Ở một số giống, hàm lượng protein trong thịt ức đạt trên 20%.

Một nghiên cứu khác trên thịt bồ câu cũng ghi nhận sự hiện diện đáng kể của các acid amin như arginin, alanin cùng nhiều lipid và phospholipid.

Chính đặc điểm giàu protein, mềm và dễ chế biến khiến thịt chim non từ lâu được đưa vào những món ăn dành cho người cần phục hồi thể lực trong nhiều nền văn hóa.

5. Bồ câu trong y học cổ truyền

Trong lịch sử Đông y, bồ câu cũng không chỉ được nhìn dưới góc độ thực phẩm.

Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân dành riêng một mục cho “鸽” – bồ câu, còn gọi là “鹁鸽” và một tên khá thú vị là “Phi nô” (飞奴). Chính Lý Thời Trân nhắc đến việc Trương Cửu Linh dùng bồ câu truyền thư và gọi nó là “Phi nô”.

Phần thịt bồ câu trắng trong sách được mô tả với tính vị và những công dụng theo quan niệm y học đương thời, trong đó có những nhận định như “điều tinh ích khí”. Đây là tư liệu lịch sử đáng chú ý cho thấy bồ câu từng được xem vừa là thực phẩm vừa là nguyên liệu có giá trị trong y học cổ truyền.

Tuy nhiên, khi đọc những tài liệu cổ này, cần có một khoảng cách khoa học.

Những mô tả như “ích khí”, “bổ hư” hay các tác dụng điều trị trong sách cổ phản ánh hệ thống lý luận và kinh nghiệm của thời đại đó, không thể tự động chuyển thành kết luận rằng ăn thịt bồ câu có thể điều trị một bệnh cụ thể theo y học hiện đại.

Điều mà khoa học hiện nay có thể khẳng định chắc chắn hơn là giá trị dinh dưỡng của nó: protein, acid amin, một số vitamin và khoáng chất. Một nghiên cứu về thịt bồ câu cũng ghi nhận đây là nguồn cung cấp các vitamin nhóm B, phospho, sắt và kẽm đáng kể.

Vì vậy, gọi bồ câu là một thực phẩm giàu dinh dưỡng, thường được dùng trong các món ăn bồi bổ sẽ phù hợp hơn với bằng chứng hiện đại so với việc khẳng định nó là một “vị thuốc chữa bệnh”.

Lời kết: Từ cánh thư đến bát canh

Có lẽ điều thú vị nhất của bồ câu nằm ở chính hành trình rất dài của nó trong đời sống con người.

Ngày trước, người ta gửi một mẩu giấy vào chiếc ống nhỏ gắn trên chân chim. Con chim cất cánh, vượt qua khoảng cách mà con người không thể dễ dàng vượt qua, rồi trở về nơi nó đã được huấn luyện.

Ngày nay, chúng ta có điện thoại thông minh, email, mạng xã hội và những hệ thống truyền tin gần như tức thời. Bồ câu không còn giữ vai trò truyền thông như trước nữa.

Nhưng nó vẫn ở lại trong ký ức văn hóa: một cánh chim mang tin tức, một hình ảnh của hòa bình và một món ăn quen thuộc trong những lúc con người muốn chăm sóc, bồi bổ cho nhau.

Từ góc nhìn dược học, câu chuyện về bồ câu cũng nhắc chúng ta một điều quan trọng: thực phẩm và thuốc có thể có vùng giao thoa, nhưng không phải cứ một thực phẩm được dân gian dùng để bồi bổ thì đồng nghĩa với một thuốc điều trị.

Một bát cháo hay món bồ câu hầm có thể cung cấp protein và năng lượng cho cơ thể. Giá trị ấy là có thật và có cơ sở dinh dưỡng. Còn những tác dụng điều trị cụ thể cần được đánh giá bằng bằng chứng khoa học tương ứng.

Có lẽ đó mới là cách nhìn thú vị nhất về bồ câu hôm nay.

Một loài chim từng giúp con người gửi lời đi thật xa, rồi trở thành biểu tượng cho ước vọng hòa bình, và cuối cùng lại trở về rất gần – trong gian bếp và trong câu chuyện chăm sóc sức khỏe của mỗi gia đình.

Từ những cánh thư vượt thời gian đến một bát canh nóng trên bàn ăn, bồ câu đã đi qua một hành trình đặc biệt trong lịch sử văn hóa, khoa học và đời sống con người./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung